VRIJE VOGELS    26 minuten

 

In opdracht van de Minderbroeders Franciscanen.

Dit is het verhaal van een bijzonder mens en van een boom met de vogels die daarin nestelden. Franciscus van Assisi en de Natuur van Nu. Franciscus verbroederde zich met de schepping, waarin alles met elkaar verbonden en op elkaar aangewezen is. De opvattingen van Franciscus komen naar voren in de geschiedenis van een zieke abeel. Deze boom werd niet omgehakt en kon zo als broedplaats dienen voor verschillende vogels. In opeenvolgende jaren maakten groene, zwarte en bonte spechten hun nesten in de abeel. Andere vogels vonden later in deze gaten weer een prima onderkomen. Nu een nieuwe eeuw is aangebroken wordt het tijd ons te bezinnen op onze plaats in de natuur. Franciscus gaf de regels: wij zijn de gelijken van andere schepselen, wij moeten ons met hen verbroederen. Bij het zien van al het mooie van de natuur past ons dankbaarheid. Het overdenken van deze ideeën kan ons helpen Franciscus en zijn eerbied voor de schepping te begrijpen.  

Wild Birds  
Franciscus 1994
 
Haagsche Courant 30-4-1994

 

   

Deze film is samen met zeven andere documentaires over de duinen uitgebracht op de DVD Drie Decennia Duinen.

Te koop

WILD BIRDS  26 minutes

    

 

     


produced in cooperation with the Franciscan friars in the Netherlands. On 16 mm and VHS, 26 minutes. Language: Dutch.

WILD BIRDS shows the life story of a 65-year old poplar tree. Although the tree is in bad condition, it was a shelter and a breeding place for many birds. It all started when a rabbit nibbled at the bark of that young tree. The resulting hole created a nesting place for a willow tit. Fifty years later the tree was big enough for a green woodpecker to excavate a hole also and to raise its young.

After ten years a black woodpecker started to make its nest in the tree, a year later a jackdaw used the same hole. In the following seasons other birds found the tree. Two great spotted woodpeckers made their nest in it. One of these was taken over by a redstart.

This tree-story is a perfect example of what Saint Francis of Assisi said about nature in general and trees in particular. It is amazing to learn that his views from the 13th century are rediscovered today.

 

Haagsche Courant, 30 April 1994.‘A remarkable documentary about a sick tree and the birds living in it. .. Creation is one big thing in which everything links together.’  
‘In the year 1200, that man had the same ideas about environment we only just now discovered. .. The message: removing one part can make the entire natural cycle collapse.’ 

 

Een film over Franciscus en de andere schepselen, 1994

Een opmerkelijk cameraverslag over een zieke abeel  en de vogels die er huisden.  

De makers van de film, Jan van den Ende en Monique van den Broek, volgden de afgelopen twintig jaar de bijzondere geschiedenis van de boom. Op zoek naar een verhaallijn herinnerde Van den Ende zich de geschiedenis over Franciscus en de dieren. Bij de Franciscanen toetste hij, of hier enkel sprake was van een romantische herinnering uit zijn kinderjaren of dat er meer achter zat. Het laatste bleek het geval. Zo konden de filmmakers Franciscus tot beelddrager maken en tot voertuig van de 13-eeuwse, maar nog steeds actuele boodschap, dat de schepping één groot geheel is, waarin alles op elkaar is aangewezen.  

Aangevreten
In de film draait het allemaal om een aangetaste abeel, die in het beheersgebied ligt van het Duinwaterbedrijf Zuid-Holland. Aangevreten door de konijnen toen hij nog nauwelijks wortel had geschoten, kreeg de abeel toch de kans om door te groeien. Het werd een echte spechtenboom. Groene specht, grote bonte specht en zwarte specht hakten hun nestholtes. Later vonden ook andere vogels hier een nestplaats. Dat één zieke boom zo'n grote rol kan spelen voor zoveel vogels deed het idee voor de film ontstaan. Oude opnamen werden doorgenomen en beoordeeld. Van den Ende en Van den Broek stelden lijsten op van nog te maken scènes. En toen kwamen ze op het idee om Franciscus te gebruiken. Het verhaal over de eerste ontmoeting van Franciscus met de vogels bij Bevagna en wat hij zijn broeders zegt over de omgang met bomen. Nieuwe inzichten die in de milieubeweging langzamerhand beginnen te groeien, werden door deze man uit de dertiende eeuw toen al verwoord.

De Franciscanen raakten in het project geïnteresseerd en de film werd in hun opdracht tot stand gebracht. Het Duinwaterbedrijf en de Stichting Natuurfilm van den Ende zorgden voor de overige benodigde middelen. Ook Franciscaanse gemeenschappen droegen bij. De video-uitgave wordt voorzien van een katecheseproject. 

 

 

 

 

 

Uit de "Haagsche Courant" van  zaterdag 30 april 1994

De onmisbaarheid van een hele zieke boom
Een zieke boom moet je niet rooien. Dat vond Sint-Franciscus in de Middeleeuwen ook al.
En de 27 minuten durende film  'Vrije vogels'   maakt duidelijk waarom.

DOOR MARK GLOTZBACH

"Die man had in 1200 dezelfde opvattingen over het milieu die wij nog maar pas hebben uitgevonden. Er moet een einde komen aan de groei. De mens doet zo'n aanslag op de natuur dat hij er zelf aan ten gronde zal gaan. Nou, daarvoor waarschuwde de Club van Rome in 1972 ook". De Haagse natuurfilmer Jan van den Ende spreekt hier over Sint-Franciscus van Assisi, voor wie de dieren broeders en zusters waren, want hij zag de mens als een wezen dat niet boven de natuur staat, maar er deel van uitmaakt. Van den Ende en zijn compagnon Monique van den Broek verdiepten zich in het leven van deze rooms-katholieke heilige na van het Provincialaat Franciscanen in Utrecht opdracht te hebben gekregen voor het maken van een natuurfilm. In die film staat een zieke boom met zijn bewoners centraal. En dat was precies wat de Franciscanen aantrok. Van den Ende: "Franciscus zei al dat je een zieke boom moet laten staan. Dat je hem alleen mag gebruiken als dat hard nodig is en dan nog moet je hem zo kappen dat de stronk weer kan uitlopen. Wat Franciscus in de gaten had, dat vogels en andere dieren zieke en dode bomen nodig hebben om te kunnen overleven, is pas de laatste jaren aanvaard in het bosbeheer

Zieke abeel
De boom in de 'Vrije vogels' getitelde film is een abeel in de Haagse waterleidingduinen. Van den Ende: "Achttien jaar geleden filmde ik in die abeel een groene specht. Daarna vergat ik de boom. Tot Monique en ik acht jaar later daar ergens een zwarte specht hoorden hakken. De zwarte specht is een zeldzame vogel in deze streek. En weet je waar hij zat? In diezelfde abeel. Vanuit een schuilhut hebben we hem toen gefilmd, twee maanden lang, van gat hakken tot het uitvliegen van de jongen.

"Naast de zieke abeel staat een gezonde. Ze zijn beide even oud, vijftig jaar. We raakten aan ze gehecht en noemden ze de Twee Gezusters. In de onderkant van de zieke boom zat een enorm gat, waarschijnlijk ontstaan door het knagen van een konijn. Daar broedden zwartkopmezen in. Kauwtjes betrokken later het gat van de zwarte specht. Dus de groene specht, zwarte specht, zwartkopmees en kauw, allemaal gebruikten ze die ene boom. In de andere zat niks.  Net wilden we de kauwtjes gaan filmen of een grote bonte specht begon vlak onder het gat van de  zwarte specht te hakken. Twee  jaar daarop hakte een andere grote bonte specht daar weer onder een gat, dat vervolgens  werd gekraakt door een paartje geknaagde roodstaarten. En dit  alles gebeurde in onze boom."  " Dit is van de gekke, zeiden we  tegen elkaar. Daar moet een  film van komen. We gingen op zoek naar een opdrachtgever en kwamen uiteindelijk terecht bij  de Minderbroeders Franciscanen in Utrecht, die het prachtig vonden. We hebben alleen geen geld, zeiden ze. Maar we kunnen wel rondgaan met de bedelnap. Een paar maanden  later belden ze op: Is dit genoeg? Dat was het niet. Gelukkig wilde ook het Duinwaterbedrijf Zuid-Holland ons sponsoren.

'Vrije vogels' is een natuurdocumentaire die het verleden in de figuur en de ideeën van Franciscus naar het heden vertaalt met de boom, waarin tal van vogels het levenslicht zagen, in het middelpunt. De boodschap: het weghalen van één onderdeel kan een hele natuurlijke kringloop laten instorten. 

Van den Ende: "Een voorbeeld. In het duin heb je de kardinaalsmuts, een plant die niet te verwoesten is. Konijnen vreten de bast weg, maar hij loopt gewoon uit. De stippelmot legt er zijn eieren op. De rupsen eten de hele struik kaal en spinnen hem helemaal in. Hindert niet, want de plant herstelt zich. De rode bosmier eet rupsen van de stippelmot. En de groene specht eet rode bosmieren. Zou je de kardinaalsmuts verwijderen, dan verdwijnen ook de stippelmot, de rode bosmieren en de groene specht". 

Cirkel 
"Die cirkel geeft Franciscus aan. Elke schakel is onmisbaar. De mens is één met de dieren, de elementen, de zon en de maan, met de hele natuur. Bij de Noordamerikaanse Indianen en andere natuurvolkeren leeft dat ook zo sterk en zelf denk ik er net zo over. Dat heeft niets zweverigs. Franciscus stond met beide benen op de grond. Van diejuffrouwen in lange jurken, in een kringetje rondhuppelend onder de volle maan, ik moet er zelf ook niet aan denken". "Wat me bij de Franciscanen vooral frappeert, is hun geloof in de mensheid. Het straalt van ze af. Maar daarin wijk ik van ze af. Toch zou de grootste egoïst moeten beseffen dat hij juist uit puur egoïstische overwegingen, namelijk die van zelfbehoud, de natuur moet beschermen. Dat wil ik zeggen met deze film".

"De Franciscanen zijn nog steeds actief op dit gebied. In kasteel Stoutenburg bij Amersfoort is een leefgemeenschap van twee broeders en tien tot twaalf leken die de ideeën van Franciscus in praktijk brengen. Je kunt er logeren voor bezinningsweken, maar ook leren hoe je met dieren moet omgaan of een biologische tuin kunt inrichten en beheren. Er zijn in ons land liefst twaalfhonderd Franciscaanse steunpunten die dit soort werk doen, in alle stilte. Heel opmerkelijk. De opdrachtgevers willen rondom de film een educatief project voor de jeugd opzetten". 

Ooievaars 
De film duurt 27 minuten en geeft eerst weer hoe de Italianen in Franciscus' tijd dachten. Van den Ende: "Men meende bijvoorbeeld dat ooievaars mensen met een rode neus, rode benen en witte armen waren, die in het zuiden van Afrika woonden. In het voorjaar veranderden hun armen in vleugels. Ze vlogen dan naar Italië om zich voort te planten en trokken in de herfst met hun jongen weer naar het zuiden om daar terug te veranderen in mensen. Berichten uit die tijd over een zware storm, waarin een ver land, voorbij Vlaanderen, door de zee was verzwolgen, gebruiken we als verbinding naar ons land met de duinen en de boom".

"Nog een verhaal uit die tijd. In 'Der Nature Bloeme' schrijft Jacob van Maerlant dat spechten onmogelijk gaten in het harde hout kunnen hakken als zij niet over een werktuig zouden beschikken. En dat werktuig was dan de wortelstok van de salomonszegel, zo genoemd omdat Salomon van diezelfde plant een zegel maakte om er water mee uit de rotsen te slaan. Hij mocht daarvoor geen werktuig gebruiken". 

"Nu het merkwaardige. Bij bestudering van blootgewaaide wortelstokken van salomonszegels in het duin zagen we dat de knoop, de plaats waar nieuwe scheuten uit komen, er net zo uitziet als een spechtenkop. Overigens is het zegel van Salomo een s-vormig litteken van afgebroken vaatbundels op de wortelstok".

"De film is dus samengesteld uit materiaal van vele jaren. De laatste opnamen hebben we afgelopen herfst gemaakt, gewoon op de Bezuidenhoutseweg, van merels in de lijsterbessen. Er zit een heleboel informatie in. Neem vossen in de duinen, die rozebottels eten. De uitgepoepte zaden hebben meteen mest om goed te kunnen ontkiemen". 

'In het begin van 'Vrije vogels' speelt een 'amateur' de jonge Franciscus. Aan het slot treedt een echte Franciscaan als de oude Franciscus op.

Van den Ende: "De opnamen met de oude Franciscus, met pij en op blote voeten in sandalen, hebben we gemaakt in het park Zorgvliet. Ik werd daar aangesproken door een paar mensen. 'Dat is toch een Franciscaan?' vroegen ze. 'Meneer, wat vinden we het fijn dat we dit nog mogen zien'.

Het is ook een beetje nostalgisch. Tegenwoordig dragen de monniken alleen bij speciale gelegenheden nog hun pij".