NATUUR NABIJ 27 minuten
In opdracht van het IVN Vereniging voor Natuur- en Milieu-educatie.
Natuur in Nederland blijkt soms dichterbij dan we denken. Hoe kunnen we die natuur tussen steen en beton een handje helpen: nestkastjes voor vogels maar ook voor solitaire insecten, tunnels voor dassen maar tevens voor padden. Te zien zijn verassende beelden van broedende torenvalken op de tiende etage van een flat; padden, kikkers en het waterleven in de poeltjes van een nieuwbouwwijk; oude stadsmuren met bijzondere vegetatie en muurhagedissen; ringslangen in de achtertuin; broedende ooievaars boven voorbijrazende treinen.
De film "Natuur nabij" kreeg een Finalist Award op het 21e Internationale Wildlife Film Festival in het Amerikaanse Montana, een speciale Jury Award in Tsjechië, een award in St. Petersburg en een speciale prijs als de beste film voor de jeugd in Wizna Polen. Op het Roshd-Film Festival in Iran ontving de film de Cinematography Award.
IVN Postbus 20123, 1000 HC Amsterdam 020 - 622 81 15
Filmverhuur: Topcast 0575 - 52 74 20
topcast@wxs.nl
of www.topcast.nl
(1997; 16mm en VHS Nederlands)
Limburger 7-2-1998
NATURE ON YOUR DOORSTEP 27 minutes
Commissioned by IVN the Society for Nature Education in the Netherlands.
This documentary shows that in The Nederlandse, one of the most densely populated countries in the world, nature is sometimes nearer at hand than we may think:
A storks' nest high above a busy train line; beehives on a roof in the middle of town; a water garden in the old town center; ring snakes in the backyard; a nest of young kestrels in a windowbox on the tenth floor; railway embankments and roadsides covered with wild flowers.
The film also indicates how we can lend a helping hand to all kinds of plants and animals with the use of simple measures. Nest boxes are not only used by birds, but also by solitary insects. A complete zoo can develop, if the backyard is not being kept all too tidy. A small pond can be a source of many surprises. Tunnels under the road are not only meant for badgers, but also for toads. Sand martins even accept an artificial nesting wall in the middle of a residential area.
The Netherlands may look
like an urban desert, but there
are still oases to be found there as well.
The film received a finalist award at the 21st
International Wildlife Film Festival in Missoula, Montana and was nominated
by Le Festival International du film Ornithologique in Ménigoute, France
the Green Vision Festival in St.Petersburg, Russia, Uherske
Hradiste in the Czech Republic and Wizna in Poland.
Information: VHS/Pal
€ 13.50 (ex. postage); IVN
P.O. Box
20123; 1000 HC Amsterdam
+ 31(0)20 - 622 81 15 www.ivn.nl
or j.van.der.hofstede@ivn.nl
(1997)
Filmfestival Wizna in Polen 2 april t/m 10 april 2000
De natuurfilmers Jan van den Ende & Monique van den Broek winnen een prijs met hun film "Natuur Nabij". Deze natuurdocumentaire wil mensen inspireren om hun eigen omgeving als natuurgebied te bekijken en hen stimuleren zelf iets te doen voor de natuur.
Het festival
Een klein dorpje in Polen, ongeveer 250 km ten noordoosten van de hoofdstad
Warschau: Wizna waar de gymzaal van de school is omgetoverd tot een ware
filmzaal. Heel professioneel zijn alle genomineerde films voorzien van een Pools
commentaar. Wij, Jan van den Ende en Monique van den Broek, zijn hier om onze
film "Natuur Nabij" te promoten. Onze film draait als eerste op het
filmfestival. Aangezien wij maar enkele woorden Pools spreken (goedendag enz.)
moeten we vertrouwen op de vertaling. Wij kunnen het zelf niet controleren. Vijf
dagen lang zijn we hier omringd door filmmakers uit verschillende landen onder
andere Zuid-Afrika, China, Oekraïne, Wit-Rusland, Duitsland, Turkije en Polen
natuurlijk. Allemaal zonden ze een natuurdocumentaire in naar het 1e
Wizna filmfestival. Wij houden het niet vol om de hele dag in die zaal naar,
overigens heel goede natuurfilms, te kijken. Het blijft bij kijken want de tekst
is in het Pools.
De plek
Wizna ligt precies daar waar de rivieren Biebrza en Narev samenvloeien. Een
prachtig nat natuurgebied, nog niet ontdekt door toeristen. Vooral als het
zonlicht schijnt op het water en de mist optrekt ontstaat er een sprookjessfeer.
Overal hoor je geluiden van blaffende honden, honderden roeken die luidkeels
roepen, klepperende ooievaars die net zijn gearriveerd en vogels zoals kieviten,
tureluurs, grutto’s en wulpen. Dit natuurgebied omvat de nationale Parken
Bierbrza en Narew. Het beheer staat hier nog in de kinderschoenen, Wij kunnen
alleen maar hopen dat nationale maar vooral internationale organisaties zorgen
dat met hun financiële steun dit gebied behouden blijft.
Alleen Pools
Wij genieten van het dorpje en de onmiddellijke omgeving. Wizna telt maar
1500 inwoners. De meeste van hen krijgen hun inkomen uit de landbouw. Sommige
verdienen iets aan dit festival en aan de toeristen. Sinds een aantal jaren is
het ecotoerisme op gang gekomen. Hoewel er geen hotel of restaurant is zijn er
wel mogelijkheden om privé of in een pension te overnachten. Zo is er ook voor
de filmmakers gezorgd. Onze gastvrouw spreekt net als de meeste Polen geen
andere taal. Het is dus handen en voetenwerk. Voor het festival zijn jongere
vrijwilligers ingezet, die tolken voor de buitenlanders. Zelfs met de Poolse
televisie, radio en kranten is dat noodzakelijk. Halverwege de week komen de
media op ons af. Later blijkt dat zij de uitslag van de jury al weten. Wij zijn
dan nog in de waan dat de concurrentie groot is en wij geen kans maken.
Excursies
Gedurende deze week doen de organisatoren en medewerkers, allemaal
vrijwilligers, verschrikkelijk hun best om het iedereen naar de zin te maken.
Behalve het filmprogramma zijn er ook excursies. De 2e dag al staat
de bus om 7 uur ’s morgens klaar. De Vogelbescherming van dit gebied geeft
overal de nodige toelichting. Hoewel wij vinden dat er veel ooievaarsnesten zijn
blijkt dat nog niet voldoende, daarom zijn er vorig jaar 240 nestpalen langs de
rivier geplaatst. De helft ervan is begin april al bezet. Met buitenlandse steun
zijn er informatiepanelen en observatieposten geplaatst. Vanaf de
observatietoren zien we een mannetjes eland lopen. Ook zijn overal vraatsporen
van bevers te zien: veel stammetjes zijn omgeknaagd. De zwarte ooievaar zit vast
ergens verscholen, er broeden hier een groot aantal maar ze zijn schuw.
Helaas is het deze dag ijzig koud, er waait een wind uit het noorden en niet elke keer als de bus stopt voelen wij de behoefte om met betraande ogen de einder af te turen. Als klap op de vuurpijl is er voor de lunch een kampvuur gemaakt. Banken staan klaar en een speciaal Pools koolgerecht wordt opgeschept. Het warmt ons een beetje op, en dat is nodig bij zo’n 3 graden Celsius. Voor ons gevoel is het trouwens veel kouder. Op het bankje is er keuze: verbranden of kolendamp inademen. Het is even afzien.
Chassidische joden
De 2e excursie laat weer een andere kant zien van de organisatie.
We rijden al een uur vanuit Wizna en vooral de buitenlanders waarvan de helft
moet staan in de bus, wanen zich al ergens in Siberië. Volgens ons is het daar
een paar graadjes erger. Hier oogt het boerenleven idyllisch: ooievaar op het
nest, modderige weggetjes, w.c. buiten. Het blijkt dat de buschauffeur het
museumpje niet kan vinden. We zijn er voorbij gereden. Even later stappen we uit
bij het huis van een van de natuurvorsers van Polen. Een soort Heimans of
Thijsse denken wij. Het huisje is intact en koud, op de thermometer binnen zie
ik 7 graden aangegeven.
Eigenlijk maakt de 3e excursie op de laatste dag het meeste indruk. Om 4 uur ’s middags worden wij rondgeleid in de voormalige synagoge van Tykocin. Het gebouw stamt uit 1642 en is gebouwd voor en door de bloeiende Chassidische Joodse gemeenschap van de streek. Het dorpje ademt een sfeer van weleer: middeleeuws. Het is stil. We worden ook stil als we een rondleiding krijgen door de synagoge, nu een museum. Joodse liederen vullen de ruimte. Voor 1941 telden deze gemeenschap 2000 zielen. Na de oorlog keerde er slechts één terug.
Prijs
Bij de officiële uitreiking van de prijzen krijgt iedereen met behulp van
het plaatselijk bier en de worsten weer praats. In een restaurant, dat uiterst
sfeervol is ingericht in Poolse folklore stijl, krijgen wij de prijs voor de
film die de jeugd het meeste aansprak. Een van de sponsors, Maarten Goslings,
overhandigt ons de prijs. Wij hebben in het begin van de week kennis gemaakt.
Hij en zijn Poolse vrouw zijn vogelaars. Zij dragen dit gebied en de natuur een
warm hart toe. Is het toeval dat de enige prijs, beschikbaar gesteld door een
Nederlander, die weliswaar in Warschau woont, naar een Nederlandse film gaat?
Het maakt ons niets uit, wij gaan naar huis met een tevreden gevoel en mooie
herinneringen.
Monique M. van den Broek
Uit de "Haagsche Courant" 13 december 1997
Torenvalk als filmster
door Mark Glotzbach
Als je op tien hoog oog in oog komt te staan met een
torenvalk op zijn nest in een plantenbak op het balkon, kan dat precies iets
zijn wat je zoekt, al is je verbazing er niet minder om. Zo was dat zeker bij de
Haagse natuurfilmers Monique van den Broek en Jan van den Ende.
"Een mevrouw in Rijswijk belde: kom maar eens kijken. Voor een schuilhut was het balkon veel te smal. Niet nodig, zei die mevrouw, als ik de was op hang blijft ie gewoon zitten. Het mannetje dat muizen bracht, het wijfje dat de prooi in stukken scheurde en aan haar jongen voerde, we konden het allemaal vanaf een meter of drie opnemen. Het wijfje draaide zelfs haar rug naar ons toe. Een bewijs dat ze zich volkomen op haar gemak voelde", zegt Van den Ende.
Het leverde pakkende beelden op in de film "Natuur Nabij", door Filmproductiebedrijf van den Ende in opdracht van de Vereniging voor Natuur- en Milieueducatie (IVN) gemaakt. De film toont aan dat er heel wat echte natuur in de directe woonomgeving is te vinden en daar onverwacht rijk kan opbloeien als zij van de mensen een kontje krijgt. Nestkasten en paddentunnels zijn overbekende voorbeelden. Maar boor wat gaten in een blokje hout, hang dit op in de tuin en je hebt een flat voor ( niet stekende) solitaire bijen en wespen.
Kastjes
Kastjes voor egels, een holenwand voor oeverzwaluwen,
handhaving van rommelige hoekjes in de tuin, met simpele middelen kunnen
temidden van menselijke bewoning dierentuinen onstaan waar de dieren in vrijheid
leven.
"Natuur Nabij" is al de veertiende film van het duo Monique van den Broek en Jan van den Ende. En ook nu weer zijn er heel wat verhalen omheen te vertellen. Over de broedkolonie van visdieven die op het dak van de bloemenveiling in Aalsmeer broeden bijvoorbeeld. Van den Ende: "Bij een dakreparatie moest bitumen het grind vervangen. En onze visdieven dan, was de vraag, want die hebben grind nodig. Toen heeft men er paar betonnen bakken van tweeënhalf bij tweeënhalf neergezet en met grind gevuld. Binnen de kortste keren zaten daar vijftig paartjes visdieven in te broeden. Er kwamen meer van die bakken te staan en nu telt de kolonie zo'n tweehonderdzestig paartjes. Met gemiddeld negentien nestkuiltjes per bak zitten ze op elkaar gepropt, een dichtheid die je in de natuur bij broedende visdieven nergens vindt. We zaten onder camouflagenetten te filmen en dat ging best".
Reddingsactie
Het filmen van een broedende eend op het eilandje van een vijver in de
achtertuin in het Haagse Statenkwartier, leidde ook tot een merkwaardige
reddingsactie. Van den Ende: "Op zo'n afgesloten plaats kan een moedereend
natuurlijk niet voldoende voedsel vinden voor haar jongen. Daarom voerden
de bewoners ze bij. En later brachten zij het hele stel over naar een sloot.
Maar na een paar dagen was er geen kuiken meer over. Kort daarna zat die eend
weer op dezelfde plaats te broeden. Er kwamen negen kuikens. We hebben er een
dag gezeten om te helpen bij het vangen. Met een bakje voer aan een touwtje
wilde ik de moedereend lokken, net als een kwajongen met een portemonnaie aan
een draad. Maar het bleek dat zoiets bij een eend niet werkt. En als we de
jongen wilden vangen, doken ze onder. Mevrouw ging met een waadbroek aan de
vijver in en wist er een paar te verschalken en ik ook. We zetten de kuikens in
de schuur en de moeder liep toen ook naar binnen. Schuurdeur dicht en we
hadden haar. We hebben de eendenfamilie uitgezet in het Westbroekpark en de
jongen zijn allemaal groot geworden".
Een natuurtuin annex watertuin in het Arnhemse Spijkerkwartier, een tot tuin omgetoverd verloederd schoolplein in Utrecht, een met fabriekspuin ingerichte insectentuin in Veghel. Geeft de natuur een kans en je krijgt een paradijsje waar je wilt. En daarmee ook een sociaal middelpunt voor de buurt. Van den Ende: "Je stuit op de gekste dingen. Wie verwacht er nou ringslangen in een Goudse woonwijk. Er zit daar in de wijk Bloemendaal een hele populatie, geïsoleerd maar toch gezond, zoals dna-onderzoek heeft uitgewezen. Op de Goudse vuilnisauto's zijn foto's aangebracht van wat er in de gemeente te vinden is aan natuur. Ze stuurden een wagen met een ringslangfoto erop apart naar ons toe toen we aan het filmen waren".
Bekkentrekken
De voortplanting dient te allen tijde door te gaan, zo wil de natuur
het. Men zoekt er maar een plaatsje voor. Dus broeden in de herrie en chaos bij
het Centraal Station in Den Haag kauwen in de open zijkanten van de tramborden
boven de halte aan de Rijnstraat. "Als je op een dergelijke plaats gaat
filmen krijg je natuurlijk altijd van die bekkentrekkende lolbroeken voor je
lens", zegt Van den Ende licht geërgerd.
Het filmen van een kunstwand voor oeverzwaluwen in een natuurreservaatje bij Den Bosch leek ook een ongemakkelijke affaire te worden. "Eerst kwamen we langs een stelletje dat op de grond lag te vrijen en een eindje verder zagen we een helemaal naakte jongeman, een bodybuilder, die zich stond in te wrijven. We bleken op een ontmoetingsplaats voor homo's te zijn beland en we vreesden last te krijgen: wat moet dat met die camera. Maar niemand trok zich wat van ons aan en we hebben de oeverzwaluwen schitterend kunnen filmen". Een verliefd paartje dat 's avonds afzondering zocht op een kerkhof in Zuid-Limburg moet wel hevig geschrokken zijn van de twee natuurfilmers, die tussen de zerken zaten te wachten op een kerkuil die niet kwam. "We kregen ook de stuipen. Toch zeiden we gewoon goedenavond tegen elkaar".
In de Rijswijkse kleurenbuurt worden de huizen voorzien van speciale dakpannen en nestkasten voor gierzwaluwen, vogels die alleen uit de lucht komen om te broeden. Van den Ende: "Wij er op af. En een bouwvakarbeider riep: 'Hier zijn twee mensen voor de Apus apus! 'Helaas had filmen daar geen zin. Je moet precies weten waar ze zitten want zo zie ze en zo zijn ze weg. Het lukte wel bij gebouwen in plaatsen waar vogelliefhebbers op kaarten exact hadden aangegeven welk nest in gebruik was".
Een ooievaarspaar op het dak van het Culemborgse stadhuis verleidde Monique van de Broek en Jan van den Ende tot een opname die niet symbolischer kon. "Je moet het maar treffen. Er ging een bruidspaar naar binnen terwijl boven op het stadshuis die twee ooievaars aan het paren waren".
Uit het dagblad "De Limburger" van zaterdag 7-2-1998
door Annelies Hendriks
"Godallemachtig, het zijn echt torenvalken"
Een natuurfilm maken, moeilijk? Welnee. In wezen is dat heel simpel. Je hoeft
alleen maar een jaar of zestig in de natuur rond te lopen; heel goed uit je ogen
te kijken en te weten. Bovendien moet je er op het moment suprême zelf zijn.;
een flinke portie geluk hebben en geduld oefenen. Da's alles. En dan zit je te
koekeloeren met twee kilometer film. Waarvan uiteindelijk twee meter wordt
gebruikt.
Zo poogde de Haagse natuurfilmer Jan van den Ende (75) donderdagavond in het Maastrichtse Natuurhistorisch museum al lachend te schetsen hoe een film als "Natuur Nabij" tot stand is gekomen. Maastrichtse natuurkenners konden alvast kennis nemen van de film. Morgen wordt "Natuur Nabij" driemaal voor publiek vertoond.
Een film, door Van den Ende en zijn compagnon Monique van den Broek gemaakt voor het IVN. Een film over natuur in stad en dorp in Nederland. Over het "stenig milieu" als toevluchtsoord voor dieren die het juist op het platteland niet meer redden. Over blauwe reigers in stadparken; torenvalken in een plantenbak op een balkon tienhoog; bijenkasten op een dak; parende ooievaars op een kerktoren. "Want seks in een film moet tegenwoordig."
Over geveltuintjes op het water; over tot ecologische tuintjes
omgetoverde parkeerplaatsen; over de 650 soorten solitair levende, en
niet-stekende, bijen en wespen in ons land. Ook de Maastrichtse stadwallen met
hun rijke begroeiing komen voor in "Natuur Nabij", net als de
muurhagedissen op de Hoge Fronten en de grote gele kwikstaart langs de Geul bij
het Valkenburgse kasteel Schaloen.
Hij is nu eenmaal gek op Limburg, bekende Jan van den Ende donderdag in de
pauze. Eerlijk? Of zegt-ie morgen in Leeuwarden hetzelfde over Friesland? O nee,
geen sprake van: "Als ze me in Friesland hadden gevraagd, was ik niet
gegaan. Ik ben net terug uit Texas, zit nog middenin m'n jetlag. Maar tegen het
IVN in Maastricht zeg ik niet gauw nee". Op zijn twaalfde maakt Van den
Ende zijn eerste natuurfoto's. "Dus ik wandel echt al 63 jaar door de
natuur". Al is hij 75, Van den Ende gaat vrolijk door. Pretlichtjes in zijn
ogen: "Ik heb een soort lijfrente afgesloten, tot mijn honderste. Daarna
kan ik altijd weer gaan werken".
Zijn huidige filmpartner Monique van den Broek voegde zich ongeveer twintig jaar
geleden bij hem: "Zij wist niets van de natuur. Twee jaar later wist ze
meer dan ik". Van den Broek kon er donderdag wegens
familie-omstandigheden niet bij zijn, maar morgen is ze er wel.
"Daarom ziet u nu eigenlijk maar de helft van de film", hield haar
compagnon zijn gehoor voor en nodigde het van harte uit morgen nog eens te komen
kijken.
Dat zelfs een natuurkenner als Jan van den Ende de verbazing nog niet voorbij
is, leerde het torenvalk-verhaal van deze geboren verteller.
"Er belde een mevrouw uit Rijswijk. Ze had torenvalken in een verwaarloosde
plantenbak op haar balkon, tienhoog. We gaan dan altijd kijken, maar meestal
blijken het houtduiven. Maar nu? Godallemachtig, het waren echt
torenvalken". Vijf jongen hadden ze. En ze lieten zich gewoon filmen.
"Het wijfje zat met de rug naar ons toe, ze voelde zich volledig op haar
gemak". Pakkende beelden leverde dat op.
Net als de ringslangen. In Gouda komen ze tot in de tuintjes. "Hele leuke
beesten, volstrekt ongevaarlijk. Een ringslang kan niks. Behalve doodliggen. Die
heeft geen enkel wapen. Eigenlijk is het beetje een zielige slang. Maar een
schat van een beest. Negenennegentig procent van alle slangen die je in
Nederland tegenkomt, is ringslang".
Het drama dat de torenvalkfamilie vorig jaar overviel, komt niet voor in de
film. Maar Van den Ende verhaalde er wel over. Door tuinders gestrooid muizengif
werd de familie fataal. De filmers namen drie ternauwernood overlevende mee,
daarvan wisten ze er twee in leven te houden. Eerst met kattenvoer. Daarna met
zelfgevangen muizen.
Jan van den Ende vertelde hoe gemakkelijk het is om muizen te vangen in het
Haagse bos. Een valletje met wat pindakaas ("onthoud dat als u ooit muizen
moet hebben") en je hoeft je kont maar te keren: ping! Drie honderd muisjes
vingen hij en Monique van den Broek voor de twee torenvalkjes. Die nogal tam
werden. "Als we ze riepen, kwamen ze". En waar zijn ze nu? "Vrij.
We hebben ze vrijgelaten. Maar voordien hebben we ze weer wild moeten
maken".
